ختم رسيد و نام او خاتم گشت . اين بود ترقى روح انسانى . ( 23 ) اى درويش ! روح مؤمن يك مرتبه ترقّى كرد و روح خاتم نه مرتبه ترقّى كرد . چون اول و آخر را دانستى اكنون باقى را همچنين مىدان . چون ترقى روح انسانى معلوم كردى اكنون بدانكه اهل شريعت مىگويند كه ترقى روح انسانى همين نه مرتبه بيش 68 نيست ، و اين هر نه مرتبه اهل تقوى و علم‌اند . اما هر كدام مرتبه‌اى كه بالاتر است و آخرتر ، علم و تقوى او بيشتر است چنان‌كه علم و تقوى هيچ‌كس به علم و تقوى خاتم نرسد و هر كدام آخرتر بالاتر است ، مقام او كه بعد از مفارق قالب بازگشت او بدان خواهد بود عالىتر و شريف‌تر است . چنان‌كه مقام هيچ‌كس به مقام خاتم نرسد ، عرش خاص مقام خاتم انبياست . و به نزديك اهل شريعت اين هر نه مرتبه عطائىاند و هر يك را مقامى معلوم است و به سعى و كوشش از مقام معلوم خود درنتوانند گذشت ، از جهت آنكه به نزديك اهل شريعت ارواح را پيش از اجساد آفريده‌اند ، هريك را در مقام معلوم ، هم از روى مكان هم از روى مكانت . چون به قالب آيند و عمر خود ضايع نكند و به سعى و كوشش مشغول باشند به مقام خود رسند ، و از مقام معلوم خود درنتوانند گذشت . 2 ( 24 ) و اهل حكمت هم مىگويند كه ترقى روح انسانى همين نه مرتبه بيش نيست و اين هر نه مرتبهء اهل علم و طهارت‌اند ، و هر كدام مرتبه كه بالاتر است علم و طهارت وى بيشتر است ، و مقامى كه بعد از مفارقت قالب بازگشت وى به آن خواهد بود عالىتر و شريف‌تر است ، اما اهل حكمت مىگويند كه اين هر نه مرتبه كسبىاند و هيچ‌كس را مقام معلوم نيست ، مقام هركس جزاى علم و عمل وى است ، هركه علم و طهارت بيشتر كسب مىكند ، مرتبهء وى بالاتر مىشود و مقامى كه بازگشت وى بدان خواهد بود عالىتر و شريف‌تر مىگردد ، از جهت آنكه نزديك اهل حكمت ارواح را پيش از اجساد نيافريده‌اند ارواح را با اجساد آفريده‌اند ؛ پس هيچ‌كس را مقام معلوم 69 نبوده باشد . هر يك مقام خود را اكنون پيدا مىكند 3 . و ديگر اهل حكمت مىگويند كه هيچ‌چيز را ختم نيست و اگر همه چيز را ختم هست باز آغاز هست ، يعنى در آخر دور قمر همه چيز به كمال خود رسد و هر چيز كه به كمال خود رسيد ختم آن چيز شد ، باز در اول دور ديگر همه چيز را ابتدا باشد تا باز به تدريج به كمال خود رسند . ( 25 ) و اهل وحدت مىگويند كه ترقى روح انسانى را حدّى پيدا نيست از جهت